پکیج آموزش کمانچه از صفر تا صد بصورت مجازی و تصویری

ساز کمانچه تاثیر زیادی بر بقا و پیشرفت موسیقی سنتی ایرانی داشته است. همه ی موسیقی دانان و بزرگان موسیقی ایرانی معتقدند که کمانچه، پس از تار اصلی ترین ساز ملی ایران است. کمانچه با صدای خش دار و تو دماغی اش، همواره بخش مهمی از هویت موسیقی ایرانی بوده است.

این ساز هم در تک نوازی و هم در گروه نوازی جایگاه ویژه ای داشته و دارد. بعضی از بزرگان موسیقی معتقدند چنانچه در قطعه ای متشکل از سازهای مختلف ایرانی، بخش مربوط به کمانچه درست و زیبا اجرا شود، آن قطعه گوش نواز و زیبا خواهد بود و برعکس چنانچه بخش مربوط به کمانچه بد اجرا شود، کل قطعه بد و گوش خراش خواهد بود.

نوای کمانچه، چه غمگین بنوازد و چه شاد، گویی قصه گوی تاریخ سرزمین ماست و از تلخی ها و شیرینی های مردم این سرزمین می گوید. این ساز به ثبت جهانی در سازمان یونسکو رسیده است.

در این مقاله ابتدا شما را با تاریخچه و ساختار ساز کمانچه آشنا کرده، و سپس آموزش کمانچه به همراه ویدیوهای آموزشی نواختن کمانچه را برایتان آماده کرده ایم.

تاریخچه کمانچه

گفته می شود ریشه ی کمانچه، ساز رباب بوده است و در طول زمان تکامل یافته و به کمانچه تبدیل شده است. رباب در واقع به زبان عربی همان کمانچه است. در کتاب موسیقی کبیر اثر ابونصر فارابی، تصویر سازی شبیه به کمانچه وجود دارد که رباب نامیده شده است. البته این ساز فرق هایی هم با کمانچه دارد از جمله اینکه در آن زمان ساز رباب دو سیم داشته که بعدها به سه سیم تکامل یافته، و همانطور که می دانید کمانچه ی امروزی چهار سیم دارد.

روح الله خالقی نیز عقیده دارد ساز رباب ریشه ی کمانچه است و پس از تکامل در طول زمان به کمانچه ی امروزی تبدیل شده است. او در کتاب سرگذشت موسیقی ایران به این مسأله می پردازد و اشاره می کند کمانچه در دوران صفوی و پس از آن به عنوان یکی از سازهای اصلی موسیقی ایرانی جایگاه مهمی پیدا کرد.

البته ساز کمانچه سازی کهن است که در سال های دور نیز در موسیقی قومی بخش های مختلف ایران وجود داشته است. کمانچه ی ترکمنی، آذربایجانی، لری، بختیاری و کمانچه محلی کرمانجی و .... هرکدام ویژگی های خاص خود را دارند و به یکی از اقوام ایرانی مربوط می شوند.

آشنایی با ساختمان کمانچه

کمانچه یک ساز زهی - آرشه ای است که بخش های مختلف آن از جنس های مختلفی مثل چوب، فلز، پوست و استخوان تشکیل شده است. 

ساز کمانچه در حالت نشسته نواخته می شود، نوازنده درحالیکه کمانچه را به حالت عمودی در دست چپ نگه داشته است، با انگشت های همین دست روی دسته حرکت می کند و کمانه یا آرشه را به شکل افقی با دست راست، حرکت می دهد و به شکل رفت و برگشت بر روی سیم ها می کشد. 

ساز کمانچه یک پایه ی فلزی دارد که به شکل میله است و یک خار در پایین این میله قرار گرفته که روی پا یا روی زمین قرار می گیرد. چوبی که برای ساختن کمانچه استفاده می شود، معمولا چوب درخت توت یا افرا است که کهنه شده و عمل آمده است. طول کمانچه از پایین تا بالا، یعنی از پایه ی فلزی تا صراحی که بالاترین قسمت ساز و بالای سرپنجه است حدود ۷۵ سانتی متر است.

ساختار ساز کمانچه

دایره المعارف فارسی جلد دو در مورد کمانچه اینگونه نوشته است: کمانچه؛ از سازهای زهی قدیم ایران و در واقع نوع تکامل یافته رباب است. کاسه گرد و پایه آهنی دارد و مانند تار و ویولون سیم‌های آن را با گوشی محکم و کوک می‌کنند. کمانی که با آن کمانچه را می‌نوازند کمانه نام دارد و همان است که در ویولون کلمه فرانسوی آرشه به معنی کمان کوچک جای آن را گرفته است.

قسمت های تشکیل دهنده ساز کمانچه

قسمت اصلی تشکیل دهنده ی ساز کمانچه، کاسه ی آن است که در شکل ها و چوب های مختلف ساخته می شود. کاسه های کمانچه های مختلف ممکن است در اندازه ها و با چوب هایی از جنس های مختلف ساخته شوند. 

کاسه ی کمانچه عموما به شکل کروی یا مخروطی ناقص ساخته می شود. کمانچه هایی که کاسه ی آنها به شکل مخروط ناقص است را معمولا به صورت پشت باز درست می کنند.

این مدل از کمانچه بیشتر در استان های مرکزی ایران، خصوصا لرستان رایج هستند. این نوع از کمانچه ها صدایی قوی و شفاف دارند و به دلیل اینکه کاسه ی آنها سبک وزن است برای نواختن قطعاتی که احتیاج به چرخاندن سریع کمانچه دارند آسان تر هستند.

کاسه های کروی کمانچه ها  به دو شکل ساخته می شوند، یک تکه و یا ترکه ای که از کنار هم گذاشتن ترکه ها درون قالب و خم کردن آنها ساخته می شود. نوع پشت باز کمانچه ها عموما از چوب توت یک تکه درست می شود. 

کاسه های کروی یک تکه ممکن است از چوب های مختلفی ساخته شوند، اما معمولا از چوب گردو برای ساخت آنها استفاده می شود. کاسه های کروی از کاسه های ترکه ای سنگین تر هستند و به همین دلیل چرخاندن ساز در آنها سخت تر است.

کاسه کمانچه در شهرها و استان های مختلف ایران ممکن است باهم متفاوت باشد، اما کاسه کمانچه به شکل سنتی قطری حدود بیست سانتی متر دارد. درحالیکه کاسه ی کمانچه ی ترکمن ها بسیار کوچک تر است. در کشور های دیگر نیز سازهایی شبیه به کمانچه دارند که اغلب با پوست نارگیل ساخته می شوند و قطر کاسه ی آنها کوچکتر است.

بر روی دهانه ی کمانچه یک پوست می کشند که ممکن است پوست حیوانات مختلفی از جمله گاو، آهو یا ماهی باشد.

برعکس کاسه ک به شکل های مختلفی ساخته می شود، دسته ی کمانچه معمولا به یک شکل ساخته می شود و جنس آن از چوب درخت گردو است. فرم دسته به شکل مخروطی ناقص و قطر آن از پایین به بالا کمی زیاد می شود. طول دسته ی کمانچه هم حدود ۳۱ سانتی متر است.

امروزه کمانچه دارای ۴ سیم است، اما این تعداد در گذشته سه سیم بوده است. سیم پس از عبور از روی شیطانک و دسته، از روی کاسه گذشته و به سیم گیر متصل می شوند.

ویدیوی آموزش تصویری کمانچه

 

 

برای دیدن مجموعه کامل آموزش کمانچه توسط حسام اینانلو به وبسایت آموزش آنلاین موسیقی خنیاگر مراجعه نمایید.

برای نواختن کمانچه از آرشه استفاده می شود، که ابتدا به نام کمانه شناخته می شده است. آرشه در واقع چوبی به طول ۶۰ سانتی است که به یک طرف خم شده و جنس آن از موی دم اسب است.

برعکس سازهای زهی غربی، که موی آرشه محکم روی چوب کشیده می شود، موی آرشه ی کمانچه محکم روی چوب کشیده نمی شود، خود نوازنده در هنگام نواختن ساز فشار آرشه روی سیم را تنظیم می کند.

ویدیوی آموزش تصویری آرشه کشی کمانچه

 

 

 

صدای کمانچه به موارد مختلفی وابسته است از جمله: جنس چوب، شکل کاسه، اندازه های ساز، جنس پوست، ضخامت کاسه در نقاط مختلف، خرک، جنس سیم ها و....

نوازندگان مطرح کمانچه

از تعدادی از نوازندگان قدیمی کمانچه آثاری ضبط شده و به جا مانده است مانند باقرخان رامشگر، حسین خان اسماعیل زاده، و صفدر خان. در قرن چهاردهم شمسی، ویولن که یک ساز آرشه ای غربی محسوب میشد،  برای اولین بار وارد ایران شد و به موسیقی ایرانی راه یافت.

بعد از ظهور ویولن برای مدتی کمانچه در موسیقی ایرانی کم فروغ گشت تا زمانیکه بار دیگر به همت روح الله خالقی، علی اصغر بهاری شروع به نواختن و پراکندن نوای کمانچه کرد و با تربیت شاگردان چیره دست توانست کمانچه را به عرصه موسیقی برگرداند و به این ساز اصیل و فوق العاده رونقی دوباره ببخشد.

بنابراین از تاثیرگذارترین چهره های موسیقی بر روی ساز کمانچه می توان از علی اصغر بهاری نام برد، به حدی که تمام نوازندگان کمانچه ی امروزی به نوعی پیرو و شاگرد مکتب او هستند. 

از برچسته ترین چهره های کمانچه نوازی در ایران میتوان به استادانی چون محمدرضا لطفی و کیهان کلهر اشاره کرد. در کنار این چهره های بنام، استید چیره دست دیگی نیز به رونق و حفط ساز کمانچه کمک کرده اند که میتوان به نام های ایشان اشاره کرد: داوود گنجه‌ای، محمد مقدسی، علی اکبر شکارچی، مهدی آذرسینا، درویش‌رضا منظمی، هادی منتظری، سعید فرجپوری، اردشیر کامکار

تک نوازی کمانچه استاد کیهان کلهر

 

 

 

افزودن دیدگاه جدید